Luther   -  de man die de wereld veranderde.

Het afgelopen jaar lazen en hoorden wij veel over Maarten Luther. Dinsdag jl. was het 500 jaar geleden dat hij zijn 95 stellingen timmerde op de deur van de Slotkerk in Wittenberg. Sinds vorig jaar oktober publiceerde dagblad Trouw een serie artikelen over Luther. Uit deze serie maakte ik een bewerkte bloemlezing voor dit nummer van Het Kompas.

De man die de wereld veranderde.
Een actie van een onbekende monnik in een uithoek van de bewoonde wereld. Niet iets om drukte over te maken. Tenminste, dat zou je denken. Het omgekeerde bleek het geval. Vrijwel direct nadat Maarten Luther - want over hem hebben we het - zijn onvrede kenbaar maakte, stond de wereld in brand.
Al een jaar lang zijn er over de hele wereld herdenkingen, bijeenkomsten en tentoonstellingen over de gebeurtenissen die het denken over eenheid, vrijheid en geloof definitief veranderde. Wat was er aan de hand?
Op 31 oktober van het jaar 1517 rebelleerde de monnik Maarten Luther, professor aan de universiteit in de Duitse stad Wittenberg, tegen zijn broodheren, de geestelijkheid van de Rooms-Katholieke kerk. In een pamflet met 95 stellingen wees hij de belangrijkste religieuze beginselen uit zijn tijd van de hand: de mis, de paus, het vagevuur, het doen van goede werken en het kopen van aflaten als voorwaarden om in de hemel te komen.
On-Bijbels en dus onchristelijk, redeneerde Luther. De boodschap van Luther zette een kettingreactie aan gebeurtenissen in werking. Zijn protest sloeg aan bij boeren, burgers, hertogen, koningen en priesters. De rest van zijn leven zou Karel V - alsof hij als katholieke Duitse keizer niet genoeg te stellen had met alle andere problemen in zijn onhoudbaar grote rijk - niet meer verlost worden van de religieuze opstandelingen die al snel ‘protestanten’ zouden gaan heten.
In Emden kreeg het Hollandse protestantisme vorm.
De geschiedenis van de Duitse stad Emden (in augustus nog bezocht ik de stad-OD) laat scherp zien dat de reformatie niet uit één idee bestond. De reformatie was een veelstromenland, met diverse leiders en verschillende machtscentra. Zo had in Emden een uit Polen afkomstige edelman buitengewoon veel invloed. Johannes Laski was zijn naam (of in de gelatiniseerde versie Johannes a Lasco), iemand die contacten onderhield met tal van denkers in Europa. Zijn boeken zijn in de loop van de tijd bij elkaar gebleven. De collectie overleefde zelfs de oorlog. In het midden van de jaren negentig werden ze ondergebracht in een studiecentrum, die de naam Johannes a Lasco Bibliotheek op de gevel kreeg. Tegenwoordig is nauwgezet te reconstrueren door wie Laski zich liet inspireren en met wie hij contacten onderhield. Zo staat er een aantal boeken van Erasmus in de kast. De Nederlanders zochten in Emden vooral eenheid. In 1571 belegden ze een vergadering. Tien dagen spraken de afgevaardigden uit de Nederlandse vluchtelingengemeenten met elkaar. Tot op de dag van vandaag zijn de besluiten die hier werden genomen van kracht in de meeste protestantse kerken in Nederland.
 
Goedaardige luis in de pels van Rome.
Het Avondmaal werd in de tijd van Luther een groot twistpunt. Vijfhonderd jaar later mogen katholieken en lutheranen nog altijd niet aan elkaars Avondmaal deelnemen. Protestanten blijven nog altijd in de kerkbank zitten wanneer de eucharistie wordt gevierd, althans dit is nog altijd de leer vanuit Rome. Het kernverschil zit in de leer van de transsubstantia - de wezensverandering van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus.
 
Zonder Luther geen Bach.
Luther was een groot voorbeeld voor Bach doordat ze een enorme liefde voor muziek deelden. Vanaf zijn kinderjaren werd Luther door muziek getroost. Zo verjoeg hij als student zijn depressies met muziek. Voor zowel Bach als Luther was muziek een manier om het geloof te ervaren. Luther zit nog niet in Wittenberg of hij laat componisten komen om zijn melodieën op vierstemmige muziek te zetten. Luther schreef tientallen kerkliederen. Het lied ‘’Een vaste burcht’’ is ook door Bach gebruikt en daarom misschien wel het bekendste geworden. Wat geloofsopvattingen betreft zaten Luther en Bach op één lijn. Dit zien wij ook zeker in de Matthäus Passion waar Bach vasthoudt aan de Bijbeltekst zoals die door Luther is vertaald, bijvoorbeeld uit een preek van Luther in 1519 over het lijden van Christus. Het gaat hier over de vraag hoe wij het lijden van Christus moeten ervaren.    Johann Sebastian Bach
Niet met een groot medelijden, zoals in de katholieke kerk, of met afstandelijkheid, maar in het besef dat de mens persoonlijk heeft bijgedragen aan het sterven van Jezus. Hij moet boete doen en berouw tonen.
Zo begint de eerste aria in de Matthëus Passion met boete en berouw. Later heeft Luther het over navolgen. De gehele route die Bach neemt is helemaal volgens het concept-Luther.

Ds. Onno Doorn

© Gereformeerde Kerk Nijkerk   Leden   Account aanmaken?   ANBI   Privacy