De weg van Jezus: over kruis en opstanding


Veel christenen zullen beamen dat het lijden en sterven van Jezus tot de kern van de christelijke boodschap hoort. Niet voor niets is het kruis het symbool van het christendom. Toch leven er ook veel vragen rondom lijden en sterven van Jezus. Velen vragen zich af waarom dat gebeuren moest. Wie even tot zich door laat dringen welke gruwelijke wreedheden Jezus onderging kan moeite krijgen met de idee dat Zijn lijden ‘moest’. Toch gebruikt Hij zelf dat woordje ‘moeten’ herhaaldelijk om Zijn weg van lijden en sterven aan te duiden (zie bijv. Lukas 9: 22). Dat woordje ‘moeten’ heeft iets raadselachtigs. Waarom moest Hij lijden en sterven?
We naderen het begin van de Veertigdagen/Lijdenstijd. Dat mondt uit in de Stille Week. De liturgie en het kerkelijk jaar bepalen ons daarmee bij lijden en sterven van Jezus. De Bijbel doet dat ook. In alle evangeliën neemt het lijden van Jezus een centrale plaats in. Veelzeggend laat Lukas het openbare optreden van Jezus beginnen met een poging Hem van het leven te beroven – nota bene in Zijn vaderstad, in Nazareth (Lukas 4:14-30). De eerste aankondiging van Zijn lijden en sterven lezen we al in Lukas 9. Ook de beelden en symbolen die Jezus gebruikt duiden op Zijn lijden en sterven. Denk bijvoorbeeld aan het beeld van de graankorrel, die begraven moet worden en uiteen moet vallen om vrucht te kunnen dragen.
We kunnen er dus niet om heen, zelfs al zouden we dat willen. Maar daarmee zijn veel vragen nog niet beantwoord, en veel bedenkingen nog niet weggenomen. Nu zal ik nooit beweren dat ik e.e.a. kan verklaren. Laat staan dat ik antwoorden zou hebben op tal van vragen rondom het lijden en sterven van Jezus. De kerkvader Augustinus zei eens ‘als je het kunt verklaren, weet je zeker dat het niet om God gaat’. Daar sluit ik me graag bij aan.
Verklaringen kunt u dus niet verwachten. En misschien is juist dat wel een fout geweest in veel van de visies op het lijden en sterven van Jezus, zoals die in de loop van jaren ontwikkeld zijn. De grote fout zou wel eens kunnen zijn dat we überhaupt proberen te begrijpen en verklaren. Het woordje ‘moeten’ dat Jezus gebruikt om Zijn lijden en sterven aan te kondigen moet je niet opvatten alsof het zou gaan om iets dat ‘logisch’ of ‘begrijpelijk’ zou zijn. Ik hoor dat toch nog wel eens om mij heen. We gebruiken dan bijvoorbeeld beelden in een poging om het sterven van Jezus te verklaren. Daarbij duikt in meer orthodoxe kring vaak de terminologie van schuld en boete op. Er ‘moest’ een schuld ingelost worden. Er ‘moest’ een prijs betaald worden. Ik heb geen bezwaar tegen het gebruik van dergelijke beelden en symbolen. Paulus deed dat ook. Maar met dergelijke beelden en woorden ‘begrijpen’ we nog niet waarom Jezus ‘moest’ sterven en lijden.
In meer liberale kring wordt het lijden en sterven van Jezus graag voorgesteld als een ‘ongelukje’ van de geschiedenis. Het gebeurt nu eenmaal wel vaker dat ‘goede mensen’ het slachtoffer worden van kwade krachten. Denk aan Martin Luther King, of Mandela. Lijden en sterven van Jezus worden dan vooral uitgelegd als een oproep om als ‘goed’ mens te leven en met elkaar kwade machten te weerstaan.
Mij viel bij al dat soort verklaringen van het ‘moeten’ van het lijden en sterven van Jezus iets op. Er lijkt weinig oog te zijn voor het verband tussen Goede Vrijdag en Pasen. En als dat verband niet aangevoeld wordt, slaan onze ‘verklaringen’ op hol.
Pasen vertelt ons de grote overwinning van Jezus op de dood. Maar Goede Vrijdag vertelt ons hoe Hij die overwinning behaalde. Daar is niets logisch of begrijpelijk aan. En het is al helemaal niet het werk van ‘goede’ mensen. Het beeld is de graankorrel, voor wie graag een beeld of symbool heeft. De graankorrel sterft om vrucht te kunnen dragen. Het woord, voor wie graag woorden heeft als verduidelijking, is dat op deze manier God in onze wereld werkzaam is. Dieper nog dan dat: zo is Hij, zo uit zich Zijn liefde. Zijn liefde is schenkend, niet op zelfverrijking gericht. Jezus overwint door te sterven. Er ligt een paradox in de gebeurtenissen van de Stille Week. De overwinning (Pasen) wordt bereikt door wat voor ons mensen de ultieme nederlaag is: lijden en dood. De Stille Week schetst ons de neerwaartse gang van de weg van Jezus. Voor mensen heeft Hij afgedaan. Hij wordt weggezet en weggewerkt. De ultieme afgang. Maar voor God is dat een overwinning, de overwinning die uiteindelijk Pasen mogelijk maakte.
Daar licht m.i. iets op van het raadselachtige ‘moeten’ van het lijden en sterven van Jezus. Dat duidt niet op logica of verklaringen. Het wijst naar God zelf, en naar de wijze waarop Hij in de wereld aanwezig was en is. Sterker nog. De weg van Jezus in Zijn lijden en sterven is voor ons onbegrijpelijk. Zijn weg is naar menselijke maat een nederlaag en afgang. Maar God meet anders. Zo wordt de overwinning van de dood de overwinning op de dood. Het kruis is naar, wreed en afschuwelijk. Maar door Jezus wordt het een teken van hoop en leven.
Wie iets probeert aan te voelen van het mysterie van het lijden en sterven van Jezus zou ik dit voor willen houden: bedenk dat het iets zegt over de aanwezigheid van God in onze wereld. Bedenk dat Zijn liefde erin verborgen ligt. Bedenk dat God groter is dan wij zijn. We kunnen er alleen maar iets van aanvoelen als we niet proberen te verklaren, maar genoegen nemen met de paradox: dat wat voor ons een ultieme nederlaag is, blijkt bij God een ultieme overwinning. Hoe veelzeggend en betekenisvol! Mag ik u uitnodigen om daar nog eens goed over na te denken in de komende 40 dagen?
Ds. Egbert Egberts